Gönüllülük nedir? Nasıl gönüllü olunur?
Gönüllülük, bir kişinin karşılık beklemeden ve kendi özgür iradesiyle zamanını, bilgisini ve becerisini kendi hanesi dışındaki insanların, bir topluluğun ya da doğanın yararına sunmasıdır. Bir derneğin etkinliğinde görev almak, online bir çeviri yapmak ya da afet bölgesinde destek vermek gönüllülüktür.
Yayımlayan: hangel - Uluslararası Sosyal Fayda Derneği (Social Business Global) · Son güncelleme:
Gönüllülük nedir, ne değildir?
Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO), gönüllülüğü ölçmek için hazırladığı kılavuzda gönüllü çalışmayı "ücret alınmadan ve zorunlu olmadan, bir kuruluş aracılığıyla ya da doğrudan, kişinin kendi hanesi dışındaki insanlar için harcanan zaman" olarak tanımlar. Bu tanımın üç ayağı vardır: karşılıksızdır, isteğe bağlıdır ve başkalarının yararınadır.
Gönüllülük şudur
- Kendi isteğinle, kimsenin zorlamasıyla değil, yaptığın katkıdır.
- Ücret beklemeden verilir; yol, yemek gibi masrafların karşılanması gönüllülüğü bozmaz.
- Bir STK, kulüp ya da kurum aracılığıyla (örgütlü) ya da doğrudan komşuna, mahallene yardım ederek (örgütsüz) yapılabilir.
- Düzenli de olabilir, tek seferlik de: haftada iki saat ders desteği de bir günlük sahil temizliği de gönüllülüktür.
Gönüllülük şu değildir
- Ücretli iş ya da "ücretsiz iş gücü" değildir: bir kuruluşun yapması gereken ücretli işi sürekli gönüllüye yüklemesi gönüllülüğün ruhuna aykırıdır.
- Zorunlu hizmet değildir: mahkeme kararıyla yapılan kamu hizmeti ya da okulun not karşılığı şart koştuğu çalışma, tanım gereği gönüllülük sayılmaz.
- Yalnız kendi ailene yaptığın bakım değildir: hane içi yardım değerlidir ama gönüllülük tanımının dışında kalır.
- Acıma ya da lütuf değildir: gönüllü, desteklediği insanlarla eşit bir ilişki kurar; onların onurunu ve kararlarını gözetir.
Gönüllülüğün katma değeri
Gönüllülüğün değeri yalnızca yapılan işin saat ücretiyle ölçülmez. Gönüllüler; kuruluşların ulaşamadığı yerlere ulaşır, toplumsal güveni ve dayanışmayı güçlendirir, afet gibi olağanüstü dönemlerde hızla seferber olan bir insan gücü oluşturur.
Topluma katkısı
- Hizmet açıklarını kapatır: eğitim desteği, yaşlı ziyareti, gıda dağıtımı gibi işler çoğu zaman gönüllülerle mümkün olur.
- Sosyal sermayeyi büyütür: birlikte çalışan insanlar arasında güven ve iş birliği alışkanlığı gelişir.
- Afet ve kriz anlarında hazırlıklı bir insan gücü sağlar.
Sivil toplum kuruluşlarına katkısı
- Bir derneğin ulaşabildiği insan sayısı çoğu zaman gönüllü sayısıyla büyür.
- Beceri temelli gönüllüler (hukuk, muhasebe, tasarım, yazılım) kuruluşun kapasitesini artırır.
- Gönüllüler kuruluşun en güçlü sözcüleridir: çalışmayı çevrelerine anlatır, yeni destekçiler getirir.
Gönüllüye katkısı
- Takım çalışması, iletişim, proje yönetimi, sorun çözme gibi becerileri geliştirir.
- Yeni insanlarla tanışma ve meslek ağı kurma fırsatı verir.
- Özgeçmişte ve burs, iş, yüksek lisans başvurularında değer gören bir deneyimdir.
- Anlam ve aidiyet duygusu verir: bir değişimin parçası olmak.
Sosyal hassasiyet nedir?
Sosyal hassasiyet, toplumdaki sorunları ve başkalarının ihtiyaçlarını fark etme, bunlara duyarlı davranma ve elinden geleni yapma isteğidir. Gönüllülükte sosyal hassasiyet yalnızca "yardım etmek istemek" değil, yardımı doğru biçimde yapmaktır: desteklediğin insanın onurunu, mahremiyetini ve kendi kararlarını korumak.
- Fotoğraf ve video: desteklenen kişilerin, özellikle çocukların görüntüsünü izinleri olmadan çekme ve paylaşma. Kişisel veriler 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu kapsamındadır.
- Dil: "zavallı", "muhtaç" gibi etiketler yerine kişiyi öne çıkaran, saygılı bir dil kullan.
- Ayrımcılık yapma: dil, din, köken, cinsiyet, engellilik ya da görüş farkı gözetmeden herkese eşit davran.
- Sınırını bil: uzmanlık gerektiren bir konuda (sağlık, hukuk, psikolojik destek) kendi başına karar verme, kuruluşa yönlendir.
- Çocuklarla ve kırılgan gruplarla çalışırken kuruluşun koruma kurallarına uy; tek başına kalma durumlarından kaçın.
Gönüllünün hakları ve yükümlülükleri
Gönüllünün hakları ve yükümlülükleri çoğunlukla çalıştığı kuruluşun gönüllü politikası ve aranızdaki gönüllülük sözleşmesi ya da taahhüt metniyle belirlenir. Aşağıdaki liste yaygın iyi uygulamaları özetler; hukuki bir değerlendirme değildir. Başvurmadan önce kuruluşun yazılı kurallarını okumanı öneririz.
Gönüllünün hakları
- Görevin ne olduğunu, ne kadar süreceğini ve kimin sorumlu olduğunu önceden açıkça öğrenmek.
- Görev için gereken eğitimi, oryantasyonu ve güvenlik bilgisini almak.
- Güvenli bir ortamda çalışmak; risk taşıyan görevlerde gerekli önlemlerin alındığını bilmek.
- Kişisel verilerinin korunması.
- Emeğinin görünür olması: katılım belgesi, referans ya da gönüllülük dökümü isteyebilmek.
- Görevi uygun bir bildirimle bırakabilmek; gönüllülük zorunlu değildir.
Gönüllünün yükümlülükleri
- Üstlendiğin göreve zamanında gelmek, gelemeyeceksen önceden haber vermek.
- Kuruluşun değerlerine, gönüllü politikasına ve etik kurallarına uymak.
- Görev sırasında öğrendiğin kişisel ve gizli bilgileri paylaşmamak.
- Desteklenen kişilere ve diğer gönüllülere saygılı davranmak.
- Kuruluş adına yetkisi olmadan konuşmamak, bağış ya da para toplamamak. Türkiye'de yardım toplama 2860 sayılı Yardım Toplama Kanunu'na göre izne tabidir.
- Kuruluşun kaynaklarını yalnız görev için kullanmak.
Neden gönüllü olunur?
İnsanlar farklı nedenlerle gönüllü olur ve bunların hepsi meşrudur. Çoğu zaman birkaç neden bir aradadır: bir değere bağlılık, yeni bir şey öğrenme isteği, yalnızlıktan çıkıp bir topluluğa katılmak, bir deneyimin karşılığını topluma vermek ya da sadece "bir şey yapmak" isteği.
- Değerler: adalet, merhamet, eşitlik gibi inandığın değerleri hayata geçirmek.
- Öğrenme: yeni beceriler ve farklı hayatlar hakkında bilgi edinmek.
- Kariyer: meslek deneyimi ve referans kazanmak.
- Sosyal bağ: yeni arkadaşlıklar, aynı amaca inanan insanlarla tanışmak.
- İyi oluş: anlamlı bir iş yapmanın verdiği tatmin ve aidiyet.
Gönüllülüğün türleri
- Saha (yüz yüze) gönüllülüğü: etkinlik, eğitim, dağıtım, çevre temizliği gibi yerinde görevler.
- Online (uzaktan) gönüllülük: çeviri, tasarım, yazılım, sosyal medya, araştırma gibi bilgisayardan yapılan görevler.
- Mikro-gönüllülük: bir anket, form ya da kısa araştırma gibi birkaç dakikada tamamlanan görevler.
- Beceri temelli gönüllülük: hukuk, muhasebe, iletişim gibi mesleki bilginin bir STK'ya sunulması.
- Kurumsal gönüllülük: şirket çalışanlarının işverenleriyle birlikte bir sosyal amaca katkı vermesi.
- Acil durum ve afet gönüllülüğü: deprem, sel, yangın gibi durumlarda eğitimli ve koordineli destek.
Türkiye'de gönüllülük: rakamlarla
Türkiye'de bireysel bağışçılık ve gönüllülük üzerine 2004'ten bu yana aynı soruları soran en uzun soluklu araştırma, TÜSEV'in desteğiyle yürütülen "Türkiye'de Bireysel Bağışçılık ve Hayırseverlik" dizisidir. Dizinin 2024 araştırmasına göre STK'larda gönüllülük oranı yirmi yılda ikiye katlandı; 2023 depremlerinden sonra toplumun büyük bölümü bağış ya da gönüllülükle harekete geçti, ancak bunu düzenli sürdürenler küçük bir kesimde kaldı.
Kaynaklı rakamlar
%6 → %13
STK'larda gönüllülük yapanların oranı, 2004'ten 2024'e
Kaynak: TÜSEV, Türkiye'de Bireysel Bağışçılık ve Hayırseverlik 2024 · Saha araştırması Temmuz–Ağustos 2024; rapor Mart 2025
%7 → %11
STK üyeliği oranı, 2004'ten 2024'e
Kaynak: TÜSEV, Türkiye'de Bireysel Bağışçılık ve Hayırseverlik 2024 · Saha araştırması Temmuz–Ağustos 2024; rapor Mart 2025
%65
2023 depremlerinden sonra bağış ya da gönüllülük faaliyetine katılanlar (düzenli sürdürenler %13)
Kaynak: TÜSEV, Türkiye'de Bireysel Bağışçılık ve Hayırseverlik 2024 · Saha araştırması Temmuz–Ağustos 2024; rapor Mart 2025
Türkiye'de gönüllü olmaya nasıl başlanır? 5 adım
- İlgi alanını ve ayırabileceğin zamanı belirle: haftada birkaç saat mi, yalnız hafta sonları mı, online mı?
- Güvenilir bir kuruluş seç: kayıtlı bir dernek ya da vakıf olmasına, çalışmalarını ve raporlarını açıkça paylaşmasına dikkat et. Derneklerin kaydı İçişleri Bakanlığı Sivil Toplumla İlişkiler Genel Müdürlüğü'nde, yeni vakıfların kaydı Vakıflar Genel Müdürlüğü'nde tutulur.
- İlanı dikkatle oku ve başvur: görevin süresini, yerini, senden beklenenleri ve kimin sorumlu olduğunu öğren.
- Oryantasyona katıl ve kuralları öğren: gönüllü politikasını, güvenlik ve gizlilik kurallarını oku.
- Gönüllülüğünü kayıt altına al: tamamladığın görevler, sertifikalar ve referanslar ileride özgeçmişinde işine yarar.
hangel ile gönüllülük
hangel Gönüllü, STK'ların, öğrenci kulüplerinin ve kurumların açık gönüllülük ilanlarını tek yerde toplar. İlanları şehre, online ya da saha çalışmasına, beceriye ve tarihe göre süzebilir, birkaç dokunuşla başvurabilirsin. Birkaç dakikada tamamlanan mikro-gönüllülük görevleri ve acil çağrılar (kan bağışı, afet) da aynı yerdedir.
Tamamladığın gönüllülükler profilinde birikir; gönüllülük dökümünü görüntüleyebilir ve referans mektubu isteyebilirsin. Sertifikalı etkinliklerde katılımın QR kodla doğrulanır.
Sık sorulan sorular
Gönüllülük nedir?
Gönüllülük, bir kişinin karşılık beklemeden ve kendi isteğiyle zamanını, bilgisini ve becerisini kendi hanesi dışındaki insanların, bir topluluğun ya da doğanın yararına sunmasıdır. Ücret alınmaz, zorunlu değildir ve başkalarının yararınadır.
Gönüllü olmak istiyorum, nereden başlamalıyım?
İlgi alanını ve ayırabileceğin zamanı belirle, ardından güvenilir bir kuruluşun ilanına başvur. hangel Gönüllü (hangel.org/volunteer), Türkiye genelindeki STK'ların, öğrenci kulüplerinin ve kurumların açık gönüllülük ilanlarını tek yerde listeler; şehre, online ya da saha çalışmasına ve beceriye göre süzebilirsin.
Gönüllülük ile ücretsiz çalışma arasındaki fark nedir?
Gönüllülük isteğe bağlıdır ve kişi görevi kendi seçer; bir kuruluşun yapması gereken ücretli işi sürekli ve zorunlu biçimde ücretsiz yaptırması gönüllülük değildir. Yol ve yemek gibi masrafların karşılanması gönüllülüğü bozmaz.
Gönüllünün yükümlülükleri nelerdir?
Yaygın iyi uygulamaya göre gönüllü; üstlendiği göreve zamanında gelir ya da önceden haber verir, kuruluşun gönüllü politikasına ve etik kurallarına uyar, öğrendiği kişisel bilgileri gizli tutar, desteklenen kişilere saygılı davranır ve yetkisi olmadan kuruluş adına konuşmaz ya da bağış toplamaz.
Sosyal hassasiyet ne demek?
Sosyal hassasiyet, toplumdaki sorunları ve başkalarının ihtiyaçlarını fark edip bunlara duyarlı davranma isteğidir. Gönüllülükte bu, yardımı doğru biçimde yapmak demektir: desteklenen kişilerin onurunu, mahremiyetini ve kararlarını korumak, izinsiz fotoğraf çekmemek, ayrımcılık yapmamak.
Online gönüllülük nasıl yapılır?
Online gönüllülük ilanlarına başvurup çeviri, tasarım, sosyal medya, araştırma gibi görevleri bilgisayardan yaparsın. hangel'da ilanlar online, saha ve hibrit olarak ayrılır; birkaç dakikalık mikro-gönüllülük görevleri de vardır.
Gönüllülük belgesi ya da sertifikası alınır mı?
Pek çok kuruluş gönüllülerine belge verir. hangel'da tamamlanan gönüllülükler profilde birikir; gönüllülük dökümü görüntülenebilir, referans mektubu istenebilir ve sertifikalı etkinliklerde katılım QR kodla doğrulanır.
Gönüllülük iş hayatında işe yarar mı?
Evet. Gönüllülük; takım çalışması, iletişim, proje yönetimi gibi becerileri geliştirir ve özgeçmişte deneyim olarak yer alır. Bu yüzden tamamlanan görevleri, sertifikaları ve referansları kayıt altında tutmak önemlidir.
Uluslararası Gönüllüler Günü ne zaman?
Her yıl 5 Aralık. Birleşmiş Milletler Genel Kurulu bu günü 1985'te ilan etti.
hangel hakkında
hangel, iyiliği günlük hayatın parçası yapan şeffaf bir toplumsal etki platformudur. STK'ları, gönüllüleri, öğrenci kulüplerini ve markaları buluşturur: gönüllülük ilanları, etkinlikler, açık hibe ve fon çağrıları, sivil toplum kütüphanesi ve alışverişin bir kısmının seçtiğin STK'ya bağış olduğu hangel Market tek yerde. STK'lar ve kulüpler için yönetim panelleri ücretsizdir; her STK profilinde şeffaflık skoru, her üründe bağış oranı açıkça yazar. Yok öyle yalnız başına mücadele etmek!
Social Business Global
Social Business Global, 2020'de İstanbul'da kurulan, sosyal girişimciliği ve sosyal inovasyonu Türkiye'den dünyaya taşıyan bir sivil toplum kuruluşudur (resmî adı Uluslararası Sosyal Fayda Derneği) ve hangel ile birlikte çalışır. 2020-2025 döneminde 126 etkinlikte 15.621 kişiye ulaştı, 54 ülkeden 632 sosyal girişimi inceledi.
Social Business Global'ın sitesiKaynaklar
- ILO — Manual on the Measurement of Volunteer Work (2011)
- TÜSEV — Türkiye'de Bireysel Bağışçılık ve Hayırseverlik 2024 (Mart 2025)
- Birleşmiş Milletler — Uluslararası Gönüllüler Günü
- UN Volunteers (UNV)
- 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (mevzuat.gov.tr)
- 2860 sayılı Yardım Toplama Kanunu (mevzuat.gov.tr)